Қазақ мифологиясындағы зұлым кейіпкерлер дегенде, көбінің ойына әйел сипаттағы қорқынышты образдар түседі: Жезтырнақ, Албасты, Мыстан кемпір… Зерттеушілердің еңбегінде зұлым күш иелері тек әйел сипатында емес, еркек бейнесінде де кездесетіні айтылады. Алайда бізге жеткен ертегілер мен аңыз-әңгімелерде зұлым әйел кейпі еркек құбыжықтан әлдеқайда аяр, қатыгез, жауыз болып сипатталады. Ал шындығында бұл кейіпкерлер біз ойлағандай қорқынышты болмаса ше? Төл мифологиямыздағы зұлым әйел образының астарына бірге үңіліп көрейік.
Перизат Кәрімқұл
27 сәуір 2023
Жезтырнақ
Жезтырнақ – қазақ ауыз әдебиетінде жиі кездесетін образ. Әдетте ол жолға шыққан аңшыны я болмаса батырды аңдып, күн батқанда күміс шолпысын сылдырлатып қасына келеді. Адамның жүрегін жез тырнағымен қарс айыратын зұлым күш иесі көбіне әйел рөлінде бейнеленсе де, Шоқан Уәлиханов оның еркек түрі де барын атап кеткен. Еркек жезтырнақ сирек кездеседі, оны тек өз балтасымен өлтіруге болады деген сенім бар.
Жезтырнақтың мекені түрлі аңызда әртүрлі: биік тау, мүлгіген орман, ну қамыс, ен дала. Фольклоршы ғалым Сейіт Қасқабасов Жезтырнақ әу баста ен даланың рух-киесі болғанын айтады. Адамдар дінді ұстанып, бір ғана құдайға сене бастаған соң, оның бейнесі қиял-ғажайып реңге еніп, зұлым күш иесіне айналған. Ал қазақ мифологиясын терең зерттеген Серікбол Қондыбай Жезтырнақтың негізі ежелгі адамдарда аңшылардың пірі, аңдардың қамқоршысы болған «Арғы Әжеден» тараған деген болжам келтірген.
