Өмірді айлық цикліне қарай жоспарлауға бола ма? Дәрігер не дейді?

Айзере Черубаева

16 июня 2026

Дисклеймер: бұл мәтінде көпшілікке таныс «етеккір» сөзі қолданылмайды. Біз оқырмандардың басым бөлігі «етеккір» атауына үйренгенін білеміз, алайда қазақ тілінде бұрыннан қолданылып келе жатқан «айлық» сөзін пайдалануды жөн көрдік. Бұл атау ХХ ғасыр басындағы қазақ баспасөзінде, соның ішінде Нәзипа Құлжанова мақалалары (ССЫЛКА: https://vt.tiktok.com/ZSxTgAtwU/) мен Ғабит Мүсіреповтің «Жат қолында» романында кездеседі.  

Айлық – жүктілік болмаған жағдайда жыныстық жағынан жетілген әйелдерде ай сайын қайталанып отыратын табиғи физиологиялық үрдіс. Бұл кезде жатырдың ішкі шырышты қабаты жаңарып, ағзадан қан бөлінеді. Көптеген әйелдер үшін айлық энергия деңгейіне, көңіл күйге, ұйқыға, тәбетке және жалпы әл-ауқатқа әсер етуі мүмкін күрделі құбылыс. Әлем бойынша әйелдердің басым бөлігі айлық кезінде белгілі бір деңгейде ауырсыну мен жайсыздықты сезінеді, ал кейбіреулер үшін бұл белгілер күнделікті өмірге де әсер етеді. 

Испания, Жапония, Индонезия және бірқатар елдерде айлық кезінде берілетін арнайы демалыс түрлері қарастырылған. Қазақстанда мұндай тәжірибе жоқ. 

Сондықтан көптеген әйелдер жұмыс, спорт және демалыс арасындағы тепе-теңдікті өз ағзасының ерекшеліктерін ескере отырып табуға тырысады.

Циклге қарай жоспар құру шынымен көмектесе ме? Және ағзадағы кез келген өзгерісті гормондармен түсіндіруге бола ма? Бұл сұрақтарды гинеколог-эндокринолог Мәншүк Әділовамен талқыладық.

Дәрігердің айтуынша, көптеген әйелдер дәрігерге нақты бір ауырсынуға емес, үнемі шаршау сезіміне, күш-қуаттың азаюына, зейін қоюдың қиындауына немесе ашушаңдыққа шағымданып келеді. Кейбірі бұл белгілердің айлық келер алдындағы күндері немесе циклдің алғашқы күндерінде күшейетінін байқайды. Алайда маман кез келген шаршауды тек гормондарға байланыстыра салуға болмайтынын айтады.

«Шынында да, кейбір пациенттер жағдайының циклдің белгілі бір кезеңдерінде нашарлайтынын байқайды. Бірақ мұндай белгілердің артында тек гормоналды өзгерістер ғана тұрмайды», – дейді Мәншүк Әділова.

Маманның айтуынша, әлсіздік пен күш-қуаттың төмендеуіне:

• темір тапшылығы;

• ұйқының бұзылуы;

• созылмалы күйзеліс;

• қалқанша безінің аурулары;

• D дәруменінің жетіспеушілігі;

• мазасыздық бұзылыстары;

• шамадан тыс жүктеме мен жеткіліксіз демалыс

себеп болуы мүмкін.

«Бірнеше жыл бойы өзін жалқау әрі әлсізбін деп ойлап жүрген пациентім ерекше есімде қалды. Ол үнемі шаршап жүретініне, тіпті демалыс күндерінен кейін де күш жинай алмайтынына, айлығының ауыр өтетініне және басының айналатынына шағымданды. Тексеру барысында көп мөлшерде қан жоғалтуға байланысты оның ағзасында темір тапшылығы бар екені анықталды. Емделіп, жетіспеушіліктің орнын толтырып, гинекологиялық мәселе шешілгеннен кейін оның жағдайы түбегейлі өзгерді: күш-қуаты қалпына келіп, көңіл күйі мен өмір сапасы жақсарды. Бұл оқиға маған маңызды бір нәрсені тағы бір мәрте еске салды. Әйелдердің өзін нашар сезінуін қалыпты жағдай деп қабылдауы бірте-бірте жаман әдетке айналады екен. Негізінде ағза мұндай белгілер арқылы адамға көмек қажет екенін білдіруге тырысады», – дейді маман.

Гинеколог Мәншүк Әділованың айтуынша, цикл барысында энергия деңгейінің белгілі бір дәрежеде өзгеруі физиологиялық тұрғыдан қалыпты құбылыс. Әйел ағзасы әртүрлі гормоналдық кезеңдерден өтеді, бұл көңіл күйге, ұйқыға, тәбетке, төзімділікке және жұмысқа қабілеттілікке әсер етуі мүмкін. Мысалы, көптеген әйелдер циклдің бірінші жартысында өздерін сергек әрі белсенді сезінсе, екінші жартысында демалыс пен қалпына келуге көбірек мұқтаж болатынын байқайды. Дегенмен кейбір мамандар цикл әйелді өмір ағымынан толықтай шығарып тастамауы керек екенін атап өтеді.

«Егер көңіл күй мен күш-қуаттың өзгеруі соншалықты қатты болып, әйелдің жұмыс істеуіне немесе қалыпты өмір сүруіне кедергі келтірсе, бұл ағзаға көмек қажет екенінің белгісі болуы мүмкін. Қалыпты цикл дегеніміз ай сайынғы «тірі қалу үшін күрес» емес», – дейді дәрігер. 

Маманның айтуынша, мұндай жағдайларда айлық алдындағы синдром (ПМС) немесе айлық алдындағы дисфориялық бұзылыс (ПМДБ) туралы сөз болуы мүмкін. Шартты түрде айлық циклі төрт кезеңге бөлінеді. Әр кезеңде әйел ағзасында белгілі бір гормоналдық өзгерістер жүреді, сондықтан энергия деңгейі, физикалық белсенділікке деген ықылас, тәбет пен эмоционалдық күй де өзгеруі мүмкін.

• Айлық кезеңі (1-7 күн). Айлықтың алғашқы күндері көптеген әйелдер үшін эмоционалдық күйдің өзгеруімен, тез шаршаумен, жамбас тұсындағы жайсыздықпен және белдің төменгі жағындағы ауырсынумен қатар жүруі мүмкін. Сондықтан бұл кезеңде ағзаға көбірек демалыс беріп, ұйқы режиміне ерекше көңіл бөлген жөн. Егер спортпен айналысатын болсаңыз, ауыр жаттығулардың орнына жеңіл физикалық белсенділікті таңдауға болады. Жаяу серуендеу, созылу жаттығулары, йога немесе медитация кей әйелдерге өздерін жақсырақ сезінуге көмектеседі. Сондай-ақ рационға темірге бай тағамдарды қосқан жөн. Мысалы, сиыр еті, бауыр, жасыл көкөністер мен жаңғақтар. Маманның айтуынша, айлық кезіндегі жайсыздықты елемей, өз жағдайыңызды «шыдап өткізуге» тырысу белгілерді одан әрі күшейтуі мүмкін.

• Фолликулярлық кезең (7-14 күн). Айлық аяқталғаннан кейін басталатын бұл кезеңде эстроген деңгейі біртіндеп жоғарылайды. Көптеген әйелдер осы уақытта өздерін сергек әрі белсендірек сезінетінін айтады. Сондықтан кейінге қалдырылған жұмыстарды аяқтауға, жаңа жобаларды бастауға немесе белсенді спорт түрлеріне қайта оралуға қолайлы кезең болуы мүмкін. Кардио, би, күш түсетін жаттығулар немесе басқа да белсенді спорт түрлерімен айналысуға деген ықылас артуы мүмкін. Тамақтануда ақуызға бай тағамдарға, күрделі көмірсуларға және ашытылған өнімдерге назар аударуға болады.

• Овуляция кезеңі (14-21 күн). Овуляция кезінде эстроген деңгейі ең жоғары нүктесіне жетеді. Көптеген әйелдер бұл кезеңде өздерін сергек, белсенді әрі сенімдірек сезінетінін айтады. Кейбіреулер үшін бұл әлеуметтік белсенділікке, жаңа таныстықтарға немесе маңызды кездесулерге қолайлы уақыт болуы мүмкін. Бұл кезеңде зат алмасу да белсенді жүреді. Рационға авокадо, балық және жаңғақ сияқты пайдалы өнімдер мен антиоксиданттарға бай жемістер мен жидектерді қосуға болады.

• Лютеиндік кезең (21-28 күн). Овуляциядан кейін эстроген деңгейі төмендеп, прогестерон деңгейі жоғарылай бастайды. Осы кезеңде кей әйелдерде ісіну, тәбеттің өзгеруі немесе көңіл күйдің құбылуы байқалуы мүмкін. Ағзаның қажеттіліктері өзгеретіндіктен, бұл уақытты қарқынды бастамалардан гөрі, жұмыстарды қорытындылауға немесе қысқа демалысқа арнауға болады. Ауыр кардионың орнына йога, пилатес немесе жеңіл физикалық белсенділікті таңдау маңызды. Сондай-ақ дәл осы кезеңде тәтті немесе фастфудқа деген құмарлық артуы мүмкін. Мұндай тағамдардан толықтай бас тартудың қажеті жоқ, бірақ оларды шамадан тыс тұтыну ісіну мен айлық алдындағы синдром белгілерін күшейтуі мүмкін. 

Дегенмен Мәншүк Әділованың айтуынша, циклге бейімделу әйелдің бүкіл өмірін соған бағындыруы керек дегенді білдірмейді. Бұл тәсіл өзіңізге шектеу қою үшін емес, ағзаңызды жақсырақ түсініп, жүктемені өз жағдайыңызға қарай реттеу үшін қажет.

Айлықтың алғашқы күндеріндегі шамалы жайсыздық қалыпты құбылыс саналады. Алайда әйелді күнделікті жоспарынан бас тартуға, көп мөлшерде ауырсынуды басатын дәрілер ішуге, төсектен тұра алмай қалуға немесе тіпті есінен тануға мәжбүр ететін қатты ауырсыну қалыпты жағдай емес. Өкінішке орай, көптеген әйелдер жылдар бойы «шыда, бәрінде солай болады» деген сөзді естіп келеді. Алайда мұндай айқын ауырсынудың артында эндометриоз, аденомиоз, қабыну процестері, миома немесе басқа да аурулар тұруы мүмкін.

Дәрігер Мәншүк Әділованың айтуынша, әйел көмекке неғұрлым ерте жүгінсе, созылмалы ауырсыну мен асқынулардың алдын алу мүмкіндігі соғұрлым жоғары болады. Сондықтан қатты ауырсынуға шыдап, оны қалыпты жағдай ретінде қабылдаудың қажеті жоқ

Дәрігердер күш-қуаттың төмендеуі мен ауырсынудың себептерін анықтау үшін базалық медициналық тексерулерден өтіп тұрған жөн дейді. Ең маңыздысы – тұрақты ұйқы, дұрыс тамақтану және ағзадағы тапшылықтарды уақытында анықтау және толықтыру.

Алайда жылына бір рет мынадай тексерулерден өтуге болады:

• жалпы қан талдауы;

• ферритин, темір және трансферриннің қанығу пайызы;

• D дәруменінің деңгейі;

• ТТГ талдауы (қалқанша безінің қызметін бағалау үшін);

• гинекологтың тексеруі және қажет болған жағдайда УДЗ.

Сонымен қатар күнделікті өмірде мынадай әдеттерді қалыптастыру пайдалы болуы мүмкін:

• кемінде 7–8 сағат ұйықтау;

• рационда ақуыз бен темірдің жеткілікті болуын қадағалау;

• тұрақты әрі орташа физикалық белсенділік;

• күйзелісті азайту;

• «соңғы демің қалғанша шыдау» қағидасынан бас тарту.

Гинеколог Мәншүк Әділованың айтуынша, көптеген әйелдерге өз циклін қадағалап отыру ағзаны жақсырақ түсініп, жүктемені өз жағдайына қарай ұқыпты жоспарлау үшін қажет. Айлықтың басталу және аяқталу күндерін, сондай-ақ циклдің қай кезеңі болып жатқанын бақылауға көмектесетін тегін қолданбалардың қатарына мыналар жатады:

• My Calendar;

• Clue;

• Flo; 

• WomanLog.

Өз цикліңізді бақылау – өміріңізді толықтай оған бағындыру дегенді білдірмейді. Керісінше, бұл өз ағзаңызды жақсырақ түсінуге және оған көбірек қамқорлық жасауға көмектесетін құралдардың бірі. Ал егер ауырсыну, әлсіздік немесе көңіл күйдің өзгеруі күнделікті өмірге айтарлықтай кедергі келтірсе, оны «бәрінде солай болады» деп ойламай, дереу дәрігерлерге жүгінген жөн. Сақтықта қорлық жоқ!

Иллюстрации: YouTube канал Sprouts